OTWARTE DANE BADAWCZE I METADANE
Otwarte dane badawcze to wszelkie dane powstałe w trakcie prowadzenia badań naukowych, które są udostępniane publicznie w sposób umożliwiający ich swobodne wykorzystywanie, modyfikację i dalsze udostępnianie – zgodnie z przepisami prawa. Otwartość ta dotyczy zarówno danych cyfrowych (np. arkuszy kalkulacyjnych, skryptów, wyników symulacji), jak i analogowych (np. dzienników laboratoryjnych, nagrań, notatek czy próbek). Wspierają ją licencje takie jak Creative Commons, które ułatwiają zrozumienie kontekstu i sposobu wykorzystania danych.
Udostępnianie danych sprzyja przejrzystości badań, zwiększa ich cytowalność, umożliwia ponowne wykorzystanie informacji, a także ogranicza powielanie już zrealizowanych prac badawczych. Ma to kluczowe znaczenie zwłaszcza w przypadku unikalnych danych, których nie da się powtórzyć. Dodatkowo otwartość wspiera współpracę między naukowcami i sprzyja innowacjom.
Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie dane mogą być w pełni otwarte – np. ze względu na ochronę danych osobowych, bezpieczeństwo, prawa własności czy potencjał komercyjny. Informacje o istnieniu takich danych powinny jednak pozostać dostępne publicznie, co umożliwia ich identyfikację i ewentualne negocjowanie dostępu.
Ograniczenia w otwieraniu danych mogą wynikać z barier technicznych (np. trudny format), finansowych (np. opłaty za przechowywanie) czy prawnych (np. prawa autorskie lub regulacje instytucjonalne).
Otwarte dane badawcze są integralną częścią otwartej nauki, obok otwartego dostępu do publikacji. Coraz więcej instytucji finansujących badania – np. Narodowe Centrum Nauki i Komisja Europejska – promuje polityki otwartości, wymagając od wnioskodawców przygotowania planów zarządzania danymi.
Polityka otwartego dostępu do danych badawczych finansowanych ze środków publicznych
Aby dane mogły być efektywnie udostępniane i wykorzystywane, muszą być odpowiednio opisane – służą temu metadane, czyli informacje opisujące zawartość, pochodzenie, strukturę i sposób dostępu do danych. Dzięki nim można odnaleźć, zrozumieć i ponownie wykorzystać do badań naukowych zbiór danych w innym kontekście.
Metadane dzielą się na:
Opisowe – umożliwiają identyfikację zbioru (np. tytuł, autorzy, streszczenie, słowa kluczowe),
Strukturalne – pokazują relacje między danymi i plikami w zbiorze,
Administracyjne – zawierają informacje o prawach, licencjach, dacie utworzenia, archiwizacji itp.
Standardowe pola metadanych to m.in.: tytuł zbioru, autorzy (np. z numerem ORCID), data powstania, zakres czasowy i geograficzny, język, format plików, licencja, DOI, status dostępu, źródło finansowania oraz powiązane publikacje.
Dobrze przygotowane metadane są zgodne ze standardami (np. Dublin Core, DataCite, DDI), co zapewnia ich spójność, czytelność oraz możliwość odczytu zarówno przez ludzi, jak i systemy informatyczne. Dzięki temu dane są łatwiejsze do wyszukania, indeksowania i wykorzystania w badaniach na różnych poziomach.
Zgodnie z Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1024 z dn. 20 VI 2019 r. w sprawie otwartych danych i ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego, wyniki badań naukowych finansowanych ze środków publicznych powinny zostać opublikowane w otwartym dostępie. W unijnych programach Horyzont 2020, Horyzont Europa oraz w konkursach Narodowego Centrum Nauki ustalono zasady zarządzania danymi badawczymi oraz sposoby ich udostępniania. Coraz częściej również redakcje czasopism wymagają od autorów udostępniania danych, na podstawie których powstała konkretna publikacja naukowa.
Copyright © Politechnika Częstochowska. Wszystkie prawa zastrzeżone.
Politechnika Częstochowska uczelnią dostępną.
